OKV1964 2ste jaargang

Dit praalgraf, dat in een zijkapel van de O.-L.-Vrouwekerk te Brugge opgesteld staat naast dat van Karel de Stoute mag immers in dit genre als de gelukkigste der laatste verwezenlijkingen van de Bourgondo-Zuidnederlandse kunst worden beschouwd. 

Joachim Patinir behoort tot een latere kunstenaarsgeneratie en is tevens een typisch vertegenwoordiger van een overgangsperiode. Verondersteld wordt dat hij naar Brugge kwam om er zijn opleiding te ontvangen en dat hij daarna een tijd in Italië verbleef. In 1515 werd hij als vrijmeester in het Sint-Lucasgilde te Antwerpen ingeschreven

Het reliekschrijn van de heilige Odilia werd gemaakt voor het klooster der Kruisheren te Hoei, en het bleef er tot in 1797 het klooster werd opgeheven. Allicht werd het in de streek zelf vervaardigd en beschilderd, waarschijnlijk door een Luiks kunstenaar. Het is een der oudste voorbeelden van beschildering van houten panelen, die in ons land bekend is. 

Reeds eerder werd u gezegd dat Pieter Bruegel de Oude, de grootste Vlaamse zestiende-eeuwse schilder, waarschijnlijk tussen 1525 en 1530 geboren is. Reeds vroeg was hij te Antwerpen, want men weet dat hij er in de leer ging bij de bekende schilder, wandtapijtenontwerper en schrijver Pieter Coecke van Aelst, wiens dochter hij later, in 1563, zou huwen.

Tot de voornaamste schilders die onmiddellijk na de tweede wereldoorlog in ons land op de voorgrond getreden zijn, behoort zonder twijfel Rik Slabbinck. Ofschoon hij, als leerling van Permeke, reeds in de jaren vóór en tijdens de oorlog begon te schilderen, was het toch pas in de loop van het lustrum 1945-1950 dat hij zijn eigen persoonlijkheid definitief heeft ontbolsterd. 

Tot ons omvangrijk kunstpatrimonium behoort een categorie van werken die iedereen kent omdat zij zo vaak zijn afgebeeld, doch die bijna niemand in werkelijkheid heeft gezien. De reden hiervoor ligt in het feit dat zij zich op een afgelegen plaats buiten de fel bereden toeristische wegen bevinden, geïsoleerd van andere kunstwerken hen evenwaardig. 

Vorig jaar kon ter verrijking van ons nationaal patrimonium in de kunsthandel te New York een laatgotische kelk met pateen gekocht worden, die vele jaren geleden eigendom was van een Frans verzamelaar. Naar vorm en versiering is het een pronkstuk, de moeite waard om nader bekeken te worden. 

Luc Peire is een schilder die een merkwaardige evolutie doorgemaakt heeft. De laatste stap naar de niet-figuratieve schilderkunst gebeurde heel geleidelijk en door een steeds verdergaande abstrahering van de elementen. Omtrent 1955-56 had de overgang volledig plaatsgegrepen. 'Brasilea', uit 1961, kan als een typisch voorbeeld gelden voor Peires kunst uit de laatste jaren. 

Dit beeld van de H. Lucia is zeer mooi en toch blijkt er iets geheimzinnigs aan. Is het u niet opgevallen dat de naam van de heilige in de titel tweemaal vermeld wordt ? De reden is dat wij de naam van de beeldhouwer niet kennen. Men heeft hem naar het beeld zelf de Meester van de H. Lucia geheten. 

Ik weet niet of u bij de eerste aanblik van de kleurenreproduktie die thans voor u ligt opgemerkt hebt dat hier een marteling, een gruwelijk gebeuren wordt uitgebeeld. De houdingen en gebaren van de personages zijn zo beheerst, en het landschap is zo vredig, dat wij er ons eerst bij nader toekijken bewust van worden dat op het voorplan een martelaar uitgestrekt ligt op een pijnbank. 

Bij wie kon de welgestelde burger, de koopman in goeden doen in de Scheldestad voor zijn Familieportret beter terecht dan bij Cornelis de Vos, de naamhebbende portretschilder rond de 20-er jaren van de XVIIe eeuw? 

Deze verrukkelijke bloemtuil is enerzijds het resultaat van een scherpe natuurobservatie, anderzijds vrucht van de verbeelding van de kunstenaar. Dank zij zijn grondige kennis van de natuur, en vooral van de bloemen- en plantenwereld, kon Jan Brueghel een zuiver decoratief gehouden bloemstuk, smaakvol en harmonisch samenstellen.

Ensor, onze grootste XIXe-eeuwse schilder, heeft als het ware een film van zijn leven nagelaten in zijn werk. De eigen gestalte is immers een van de belangrijkste motieven in zijn kunst. In de lange rij van gedaanten waarin Ensor verschijnt is zijn portret met de bloemenhoed voorzeker het meest fascinerende.

Het schilderij 'Dulle Griet' van Pieter Bruegel de Oude behoort niet tot zijn populairste werken. De centrale figuur van het schilderij - de onheilspellende, dulle Griet zelf - beantwoordt  aan de beschrijving van Van Mander, d.i. een toornige vrouw, die zo stoutmoedig is, dat zij durft te roven tot voor de poorten van de hel. Het schilderij zelf kende een mysterieus bestaan, o.a. in keizerlijk, nadien in koninklijk bezit.

In het œuvre van Frits van den Berghe vertegenwoordigt de 'Zondag aan de Leie' het hoogtepunt van zijn tweede Latemse periode. Een paar jaar later zal hij aan deze stijl de rug toekeren en met zijn surrealistisch werk peilen naar de diepere afgronden van het fantastische en van het menselijk instinct. 

St. Jan-Baptist dagtekent uit 1895. Het voorgestelde werk van George Minne is een van de werken waarin de plastiek het best zijn ascetisme uitdrukt. Het is een vertolking van het menselijk vernuft dat tracht Gods geheimen te doorpeilen.

Toen ridder Florent van Ertborn, oud-burgemeester van Antwerpen en oud-gouverneur van Utrecht, zijn verzameling schilderijen aan Antwerpen vermaakte, vereerde hij zijn geboortestad met het vorstelijkste geschenk, dat zij ooit in ontvangst mocht nemen. Onder de 115 nummers, die in 1841 naar het museum werden overgebracht, bevond zich 'De Madonna bij de fontein' van Jan van Eyck.

Het kunstwerk 'De Koperplaatdruk­ker' van Henri de Braekeleer is van onvervangbare waarde voor ons kunstpatrimonium. De grootheid ervan schuilt in zijn ontwapenende eenvoud. De Braekeleer is bij ons hoog vereerd, doch in het buitenland een haast volstrekt onbekende. Zijn erkenning als meester met universele betekenis moet onafwendbaar vroeger of later geschieden. 

Adriaan Isenbrandt werd te Brugge als een vooraanstaand kunstenaar beschouwd. Nochtans is ons geen enkel schilderij bekend dat met zekerheid aan hem kan worden toegeschreven. Om het oeuvre van de kunstenaar weer samen te stellen zijn wij aangewezen op veronderstellingen. Daartoe biedt de hier besproken Madonna der Zeven Smarten het uit­gangspunt.

Ongetwijfeld is Frans Masereel dé hedendaagse hout­snijder met zijn ontzagwekkend oeuvre. Het hier gekozen voorbeeld, 'Spleen', uit 1924, toont een mensenpaar dat in het hart van een ingebeelde, moderne en overweldi­gende grootstad de uitkomst van wat het samengebracht heeft beleeft, zonder te vermoeden wat het in de toekomst moest vrezen. 

Het is zonderling dat het gebod van de Joodse wet om elke eerstgeboren zoon aan God op te dragen, uit de geest van de moderne mens schijnt gewist: sedert bijna twee eeuwen spreekt men van 'Maria's purificatie' of '0.L. Vrouw-Lichtmis', wanneer men veeleer 'Jezus' opdracht in de tempel' zou moeten herdenken. De Vlaamse schilder Pie­ter Jozef Verbaghen is wellicht één van de allerlaatste kunstenaars die het thema nog behandeld hebben.

In de reeks 'Openbaar Kunstbezit in Vlaanderen' is dit de eerste gelegenheid tot kennismaking met de Afrikaanse kunst. Nu is de cultuurhistorische achtergrond van die kunst zo verschillend van degene waarmede wij in Europa zijn grootgebracht, dat het ons geboden lijkt vooraf enkele gegevens van meer algemene aard te verstrekken.

De datering van dit genretafereeltje 'De Dorpsdokter' kan geen bijzonder moeilijk probleem opleveren. De zorgvuldig uitgebalanceerde  compositie, de niet verborgen zin voor de weergave der stoffelijkheid en niet in het minst de grijsbruine tonaliteit zijn stijlkenmerken, die men aantreft in de werken die David Teniers de Jonge omstreeks 1645 uitvoerde.

Wanneer men de schilderkunst der Lage Landen in de 16de eeuw overschouwt, valt het op dat in het portret de inheemse, realistische traditie bestendigd wordt, waar in de toendertijd hoger aangeslagen godsdienstige, mythologische en historische genres navolging van de Italiaanse kunst overheerst. Van deze algemene vaststelling biedt het hier besproken Portret van een jonge man wel een bijzonder treffend voorbeeld. 

'De danspas' van Manzù stelt geen van de klassieke standen of bewegingen uit het ballet voor. Het is eerder een ruststand van een jong meisje, een ballerina, die achteruitleunend voor zich uitkijkt. Zij komt uit een voor ons onbekende choreografie en staat op een klein plateau, dat zij even glijdend met haar linkervoet aftast. 

Dit vrouwenportret van Hans Memling, deze Sibylla Sambetha, bezit de kracht om ook de moderne kijker aan te spreken. Wie het oeuvre van Hans Memling kent weet dat deze vrouw niet behoort bij zijn gedroomde en iet­wat stereotype figuren. Memling benadrukt het individuele wel, maar vergeet daarbij niet zijn eigen stijl en trant.

Rik Wouters is niet als schilder maar als beeldhouwer begonnen. Eerst leerde hij het houtsnijwerk en ging  daarop leren boetseren. Hij ging er spoedig verder om zonder academische leiding persoonlijk zijn stijl te veroveren als schilder. Men noemt dit werk 'De zittende vrouw'. Dit betekent dat alhoewel zijn vrouw poseerde het hem niet te doen was om in de eigenlijke zin van het woord haar portret te schilderen.