Jan Siberechts - Boerenerf

Op het eerste gezicht zou dit schilderij als een momentopname, een 'snapshot' van een landelijk hoekje kunnen worden beschouwd. De plaats die de figuren innemen, hun houdingen en gebaren tijdens het werk lijken ons toevallig te zijn. En toch, bij nader toekijken stellen wij vast dat het tafereel volgens een voorzeker eenvoudig, maar niettemin bedachtzaam opgebouwd compositieschema is uitgewerkt, waarin aan ieder detail een eigen plaats werd toegewezen in functie van het geheel.

Vooreerst is het duidelijk dat de groep van de drie vrouwen in het midden in een driehoek is opgesteld en samengehouden. Die groep vangt als het ware de vluchtlijnen op die van links naar het voorplan schieten. Een van die lijnen tekent zich bijzonder duidelijk af. Ze vertrekt van een punt links aan de rand van het schilderij, ongeveer in het midden, loopt door langs de onderste plank van het geopend poortje en langs de trekbomen van de kar, om dan in dezelfde richting uit te lopen aan de voet van de geknielde vrouw. Een tweede, minder krachtige diagonaal vertrekt van dezelfde voet, en loopt naar rechts door, langs de rok van het geluisde kind en de schoeisels van het herdersjongetje. Alhoewel hiermede geenszins parallel, ondersteunen de schaduwpartijen op het voorplan die twee compositielijnen. Anderzijds wordt de krachtige horizontale lijn, die de horizont met de onderste rand van het dak verbindt, doorbroken door de ritmische herhaling van de verticalen: de opstaande lijnen o.m. van de grote staldeur rechts, van het vakwerk van de hoeve in het midden en van het poortje links. En ook houding en gebaren van de personages zijn op elkander afgestemd.

Ook hier in dit schilderij, dat schijnbaar zo direct bij de werkelijkheid aansluit, kunnen wij vaststellen dat kunst een aangelegenheid is van kiezen en ordenen, van scheppen van harmonische samenhang. Zoals dat gewoonlijk het geval is in de werken van Siberechts, is de achtergrond nogal somber en dof van kleur, en samengesteld uit donkere groenen, die soms naar blauw overgaan, en diep-bruinachtige tonen, die slechts hier en daar opgehelderd worden door vluchtige schakeringen van zilvergrijs.

Op die donkere partijen worden dan, verspreid over het schilderij, de levendige kleuren van de kledij van de personages aangebracht. Dat krachtige rood, blauw, mauve en geel contrasteert ongetwijfeld met de achtergrond, maar tegelijk wordt de intensiteit ervan getemperd door de overwegend koele en doffe tonaliteiten waarin zij zijn opgenomen en waardoor zij zijn omgeven. Werkelijk niets breekt de gelijkmatigheid van het geheel.

Die gelijkmatigheid van het koloriet evenzeer als de eenvoud van de compositie en de bedachtzame, rustige schilderwijze, openbaren zij niet bepaalde karaktertrekken van de kunstenaar? Doen ze niet in hem een zachtzinnig, ietwat dromerig waarnemer van het landleven vermoeden? Zelden heeft hij alleen het landschap uitgebeeld: steeds zijn er enkele gestalten van mensen en dieren in opgenomen. Maar nooit zullen zij de stilte van de natuur verstoren. Hun langzame gang, hun rustig gebaar, hun dromerig staren, ja zelfs de geslotenheid van hun eigen plastische vorm schijnt zich te vereenzelvigen met de stilte van de natuur.

Weinigen zijn er in geslaagd de stilte in hun werk bijna tastbaar te doen aanvoelen. Siberechts vermocht zulks te doen. En juist daarom zijn de landschappen die hij schilderde meer doordacht en bezield dan de alledaagsheid van zijn onderwerpen zou doen vermoeden. Friedlaender heeft Siberechts eens een 'Vlaamse Vermeer' genoemd. Die betiteling is ongetwijfeld wel wat vleiend voor de bescheiden Antwerpse landschapschilder. Toch is de vergelijking niet zonder betekenis, omwille van de stille beschouwing waaruit zijn werk is ontstaan, en de stille dichterlijke glans van het gewone en alledaagse gebeuren die het ons openbaart.