Rembrandt Harmensz. Van Rijn - Portret van Ds. Eleazar Swalmius

Dit deed hij dan ook in 1632 en bezegelde er meteen zijn faam als portrettist door het schilderen van het groepsportret van de hoofdlieden van het Chirurgijnsgilde, een werk dat beter bekend is onder de naam van De Anatomische Les van Professor Tulp en bewaard wordt in het Haagse Mauritshuis. Met een slag maakte dit stuk hem tot een der meest beklante kunstenaars in de stad. Houbraken noteerde: '...zyn Konst werd zoodanig in zyn tyd geagt en gezogt, dat men hem (als het spreekwoord zeit) moest bidden en geld toegeven. Vele jaren agter den anderen heeft hy het met schilderen zoo druk gehad, dat de menschen lang naar hunne stukken moesten wagten, niettegenstaande dat hy met zyn werk vaardig voortging...'

Was de commerciële situatie waarin de jonge kunstenaar zich in die jaren dertig bevond dus uiterst gunstig, ook op het persoonlijke en op het artistieke plan vormden zij in zijn leven een fase van vestiging en ontplooiing, een periode van eerste volle zelfverwezenlijking. In 1634 trad hij in het huwelijk met de bevallige Saskia, het nichtje van zijn vriend, de kunsthandelaar Hendrick van Uylenburgh. Saskia, die hem in die jaren ontelbare keren tot steeds gevarieerde portretten inspireerde, was niet onbemiddeld; dit, samen met de opbrengst van zijn werk, stelde het jonge paar in staat op ietwat groter voet te leven. Voor de toen eerder zorgeloze en overigens slechts door eenvoudige behoeften geleide Rembrandt betekende dat in de eerste plaats het aanleggen van een merkwaardige verzameling kunstwerken en kostbaarheden die wel eens zijn financiële mogelijkheden te buiten ging.

Was zulks hem als een door zijn natuur opgelegde regel waarvan hij, op een heel enkele keer na, zijn omvangrijk portretoeuvre door nauwelijks afweek, ook in Swalmius' beeltenis vermeed Rembrandt alles wat ook maar zwemen zou naar staatsie of mondaine gemaaktheid. De predikant, in driekwart naar rechts gekeerd, werd nagenoeg levensgroot afgebeeld. Hij kijkt de toeschouwer doordringend aan, zittend in een lage vouwstoel naar Italiaans model. Het wijde, zwarte en enkel door een soepele pijpjeskraag verlevendigde ambtsgewaad verleent de gestalte een rustig en imposant volume, dat, stevig en gesloten, de rechtschapenheid van de in beeld gebrachte mens vertolkt. Alleen deze laatste had belang voor het beschouwend oog van de schilder: als enig versierend accessoir — trouwens zinvol — duldde het enkel op de achtergrond, nauwelijks zichtbaar, enkele boeken op een tafel.

Zoals in alle schilderijen van Rembrandt, werkt ook in dit fascinerend stukje visueel geregistreerde werkelijkheid het licht als een mysterieus medium, dat tegelijkertijd de met liefde waargenomen dingen en hun vormen onthult en omhult, afzonderlijk reveleert en onderling verbindt. Invallend vanuit de linker bovenhoek, onttrekt het met gedempte en gaandeweg afnemende intensiteit, de met uitdrukkingskracht geladen lichaamsdelen van het model aan de deemstering van de omgevende ruimte. Op het voorhoofd, de slapen en de kraag strijkt het — zacht verspreid en toch gericht — modellerend neer, speelt typerend en bezielend rondom de trekken van het nog frisse gelaat, doet de goedige ogen dieper glanzen en verliest zich wasemend in de ijle, grijzende baard.

Onwillekeurig voert dit licht de blik van de toeschouwer mee naar de rechterhand, die, met gespreide vingers en voor de borst geheven, een pas door de dominee gesproken woord onderlijnt, en verder nog tot bij de linkerhand, waarop, in het halfduister reeds, zijn tocht een einde neemt.

Dit beeld werd door de schilder vastgelegd in met zorg en gevoel op het doek gezette, nauwelijks merkbaar in elkander overvloeiende kleurtonen. In de glad uitgespreide verflaag, die er nog helemaal niet uitziet — de woorden zijn van Houbraken, doelend op Rembrandts latere schilderwijze — 'of het met een metselaarstruffel was aangesmeert', houden diepe bruinen gedoofde groenen en discrete, alhoewel lichtende carnaties hier een samenzang, gedempt, rijk aan overgangen en nergens door de luidheid van een scherpe omtreklijn verstoord.

Een bescheiden werk wellicht in de rij van Rembrandts geniale verwezenlijkingen. Een, niettemin, waarin de scheppende hand en het levende hart van een meester wordt gevoeld.