Schitterend erfgoed - Zilveren topstukken in DIVA

Via het Topstukkendecreet erkent en beschermt de Vlaamse overheid roerend erfgoed dat zeldzaam en onmisbaar is voor het collectieve geheugen, en dat een aantoonbare ijkwaarde en schakelfunctie heeft binnen een kunstproductie. In het bepalen van welke zilveren objecten in Vlaamse collecties aan die criteria voldoen, heeft het Antwerpse DIVA (museum voor juwelen, zilver en diamant) met zijn expertise steeds een vooraanstaande rol opgenomen. Welke parels met topstukstatus bewaart dit museum aan de Suikerrui zelf? Een reis door de tijd en door de vele functies en gedaanten van het allerbeste uit ons zilverbezit.

Bling van Belgische bodem

Een eerste topstuk is een archeologische vondst en oogt bescheiden. De eenvoudige ring uit de eerste eeuw werd gevonden in een inheems-Romeinse waterput in Brecht, tijdens de werken aan de hogesnelheidslijn van Antwerpen naar Nederland in 1999-2003. De decoratie met windingen en gegranuleerde zilverbolletjes wijst op een herkomst uit Zuid-Frankrijk of misschien Italië. Verder is er niets geweten over het kleinood, wie het meebracht of droeg. Toch vertelt het grote verhalen uit een verre tijd. Over de oeroude gewoonte van de mens om het lichaam op te smukken met juwelen. Over vroege handelscontacten met verafgelegen nederzettingen. Over de Romeinse overheersing van onze gebieden. De ring is een bijzonder zeldzaam zilveren sieraad uit de oudheid in België, en daarmee ontegenzeglijk een unieke getuige.

Van vorstelijke banketten in de late middeleeuwen tot het deftige zilverbestek dat je grootouders op feestdagen bovenhalen: luxetafelgerei is een eeuwenoude toepassing van zilversmeedkunst. Twee topstukken uit de achttiende eeuw nemen ons mee naar de maatschappelijke bovenlagen van toen, en bijgevolg ook naar de nieuwste consumptietrends, zoals het drinken van thee, koffie en chocolade.

Over de Theepot uit 1731-32 is veel te vertellen. Het is een kwaliteitsvol stuk, mooi afgewerkt en met een notenhouten bolknop en oor. Lang aanzag men het als Brugs werk vanwege de Brugse stadskeur die het draagt. Maar het meesterteken bleek te verwijzen naar het Oostendse atelier van Martinus de Clerck. Oostendse zilversmeden waren zo zeldzaam dat ze hun waar in Brugge moesten laten keuren.

Voor de verhalen vertellende mens leent zelfs zilver zich als een canvas voor beeldende scènes. Gegraveerd in een oppervlak, volplastisch en alle (half)verheven varianten daartussen: figuratieve voorstellingen in of op zilver behoorden tot het doorgedreven meesterschap van smeden. In de renaissance baseerden ze zich veelal op modelprenten van ontwerpende kunstenaars, terwijl vandaag creatieve schepping en uitvoerend vakmanschap meestal hand in hand gaan. DIVA zet daar overigens een boeiende werking rond op, met kunstenaarsresidenties en zilvertriënnales.

Een vroege getuige van een figuratief werk is een sierlijk topstuk dat in 1561 beschreven werd als “une tasse d’argent doré, tenant la figure de Scevola”. Tasse of tazza is de gangbare term voor een drinkschaal op hoge voet. De ondiepe coupe maakt drinken niet praktisch, maar leent zich prima voor een verhalend medaillon. Hier over de Romeinse soldaat Gaius Mucius Scaevola, die, gevangengenomen door de Etruskische vijand, zijn rechterhand in het vuur stak om te tonen hoe weinig hij de dood vreesde. Zijn moed maakte zoveel indruk dat de Etrusken vrede sloten. Scaevola, wat ‘de linkshandige’ betekent, werd een voorbeeld van de deugden vastberadenheid en geduld.

Het kunstwerk paste dus in de Belgische intentie om op deze eerste naoorlogse wereldtentoonstelling diplomatiek vol op het orgel te gaan. Met zijn drie gestapelde bekkens die een fontein van zilver en goud opvangen, wilde het bovenal epateren. Spiegels suggereren het wateroppervlak en reflecteren elektrische lichtjes aan de onderzijde van de bovenste schalen. Een bronzen waternimf, zwevend boven de schelp van een Haliotis of zeeoor, bekroont het geheel. Haar classicistische vorm wijkt af van de futuristische, gestroomlijnde esthetiek die we doorgaans associëren met Expo 58. Het geeft de boodschap dat voor representatie op het hoogste echelon, een tijdloze, klassieke stijl het beste werkt.

Na de wereldexpo kwam het stuk in het bezit van de graaf, mogelijk als bedanking voor bewezen diensten. Toen zijn nazaten het in de handel brachten, vrijwaarde de Koning Boudewijnstichting het voor het Belgische publiek. In DIVA werd het herenigd met de twee vijfarmige Ondine-kandelaars die al in het museum waren. Eveneens aanwezig en raadpleegbaar in het museum zijn de originele ontwerptekeningen voor het ensemble. Ook dat is een fundament van de expertise van DIVA: een degelijk onderzoeksapparaat met bibliotheek, archieven en een restauratieatelier. Het zijn belangrijke instrumenten om topstukken te kunnen blijven herkennen en begrijpen.

DIVA herbergt natuurlijk nog meer Vlaamse topstukken in zilver dan deze greep. Van een strakke en modernistische sauskom ontworpen door Henry Van de Velde in Weimar-stijl tot de Uilenbeker die al eerder aan bod kwam in dit tijdschrift: er is nog veel schitterends te ontdekken aan de Antwerpse Suikerrui.