De Ilias van Jan Cox

Om zijn mens- en wereld­beeld vorm te geven, putte Jan Cox uit antieke mythen en de Bijbel. Sterk gefasci­neerd was hij door het ver­haal van Orpheus en Eurydi­ce en dit van Judith en Holo­fernes, tweemaal de uitbeel­ding van een intens verlangen van de man naar de vrouw dat hem het leven kan kos­ten. In de Ilias van Homerus komt ook de fatale vrouw voor, Helena, oorzaak van dood, pest en jarenlange ontbering voor duizenden mannen. In een vijftigtal schilderijen en een reeks zeefdrukken illustreerde Jan Cox zeker niet de loop van het verhaal, maar evoceerde hij in bijzonder machtige beelden de monstruositeit van het gehele gebeuren. In dit grote epos wordt Cox vooral gegrepen door de onafwendbaarheid waarmee de Grieken het lot van de mens lieten afkomen. Zoals de Griekse tragedie leerde, dient de mens de confronta­tie aan te gaan met zijn lot, met hetgeen op hem afkomt en hem overstijgt. 

Los van de persoonlijke tragiek van antieke helden is de Ilias voor Jan Cox vooral de plek waar tegenstrijdige gevoelens vertolkt worden, waar de "condition humaine" in al haar onbegrijpelijkheid tentoongespreid wordt. Daarom was de Ilias voor hem ook spirituele en emo­tionele uitlaatklep om de persoonlijk beleefde gruwel uit Wereldoorlog Il te ver­beelden. Dertig jaar na het einde ervan vond hij in deze schilderijen een katharsis, een reeks beelden die de onbe­grijpelijke dubbelzinnigheid van de mens en het mense­lijke evoceerde. 

Elk van de schilderijen van de Ilias van Jan Cox geeft de levensangst weer, de grote vragen zonder antwoorden, de bevrijding van het kunnen en durven schilderen van hetgeen zolang verdrongen werd. Daarom ook die explosie van kleuren, het druipende rood van "De Bloedregen", het onheilspel­lende paars van "Het Einde", maar ook de verrassende tranen in "De Wenende Paarden". Een dramatisch licht, een rijk beangstigend koloriet, een landschap dat de maat van de mens is kwijtgeraakt. 

De Ilias is zonder twijfel het magnum opus van Jan Cox. Stilistisch is hij een apart figuur. Zijn gehele werk wordt gekenmerkt door een intense kleur, soms transpa­rant en een losse techniek. Het werk heeft een filoso­fische inhoud maar het heeft bovendien een grote gevoe­ligheid. Volgens Jan Cox moet het gevisualiseerde beeld de vorm zijn van een reeks opeenvolgende momentopnamen, psychische en fysieke. Jan Cox overleed vrijwillig te Antwerpen op 7 oktober 1980.