Theodoor Van Loon - St. Hubertus ontvangt de stool

Zohaast men de naam van sint Hubertus uitspreekt, denkt eenieder spontaan aan een jager die, te midden van een bos, vóór een groot hert knielt; elkeen ziet meteen, althans in zijn verbeelding, het wonderbaar kruis dat tussen de twee hoornen van het hertegewei prijkt.

Die vrij algemene reactie van de mensen is normaal, omdat de meeste kunstenaars sedert vijfhonderd jaar de heilige op diè wijze hebben voorgesteld: men is zelfs in zulke mate met dat beeld van de jager vertrouwd geraakt, dat men niet eens meer denkt aan de mogelijkheid dat sint Hubertus misschien af en toe ook nog op een andere manier afgebeeld werd, nl. als bisschop. Zo is dat wel het geval met het schilderij van Theodoor Van Loon, nu in het Brussels Museum voor Schone Kunsten.

Die twee zo uiteenlopende en op het eerste gezicht strijdige aspecten van één en dezelfde figuur, meestal als jager en soms als bisschop, worden echter makkelijk verduidelijkt door het levensverhaal van sint Hubertus. Inderdaad, hij was aanvankelijk opper-jachtmeester aan het hof van Pepijn van Herstal, d.i. eind van de 7de en begin van de 8ste eeuw (met andere woorden: in de tijd der Merovingers). Zelfs op een Goede Vrijdag had hij zijn jachtwoede niet kunnen bedwingen: vandaar de verschijning van het lichtende crucifix in het hertegewei, en tegelijk de wekroep van de Heer uit de Hemel: 'Hubertus, Hubertus, hoe lang nog zal je passie voor de jacht je eeuwige zaligheid doen vergeten? Ga naar Maastricht bij mijn dienaar Lambertus: hij zal je zeggen wat je te doen staat'. Haast alle kunstenaars hebben bijgevolg deze miraculeuze bekering van Hubertus in beeld gebracht.

Zijn leven werd evenwel achteraf één aaneenschakeling van wonderen, en dus een mogelijke, rijke bron voor de schilders: het is zonderling dat zij er betrekkelijk weinig gebruik van gemaakt hebben. Nu, tot daar, want het verhaal is voor ons niet ten einde. Op raad van Lambertus, bisschop van Maastricht, trok Hubertus zich terug in eenzaamheid van de Ardennenwouden, vooraleer op bedevaart naar Rome te gaan. De dag zelf van zijn aankomst in de Eeuwige Stad, werd sint Lambertus te Luik vermoord: een engel verscheen aan paus Sergius I om hem die misdaad bekend te maken en hem terzelfder tijd aan te sporen Hubertus tot opvolger van Lambertus aan te stellen. Als bevestiging van Gods keuze, overhandigde de engel aan de paus de herdersstaf en de bisschoppelijke gewaden die hij bij de wijding van Hubertus moest gebruiken.

Maar Hubertus zelf was van mening dat hij de opvolging van zijn meester totaal onwaardig was: om die aarzeling te overwinnen, stuurde O.-L.-Vrouw naar haar uitverkorene een engel met een stola, die zij eigenhandig voor hem had geweven. Langer weigeren was dienvolgens niet veroorloofd.

Te Rome had Theodoor Van Loon de revolutionaire stijl van Caravaggio gezien: eens terug in Vlaanderen, werd hij, niet zonder reden, als een overtuigd caravaggist beschouwd. Het nu besproken doek met 'St. Hubertus' getuigt daar slechts enigermate van, want men vindt er geen toepassing op van één der fundamenteelste eigenschappen van het caravaggisme, d.i. het fel contrasterend spel van licht en schaduw. Het betrekkelijk populair type van de heilige, daarentegen, evenals enkele, okeren kleuren doen niettemin aan Caravaggio denken.

Persoonlijk, en vermoedelijk mits wisselende, zuidalpijnse beïnvloedingen, gaf Theodoor van Loon, net zoals op dit tafereel, doorgaans nog de voorkeur aan de volgende constanten van zijn kunst: hij beperkte zijn taferelen liefst tot zeer weinige figuren en, als het kon, tot één of twee; de vleespartijen werden steeds met een vaste hand gepenseeld; de behaarde delen vormen een opeenstapeling van vele, dichte krullen, groot en klein; de gewaden van zijn personages stelde hij voor met enkele, korte en zeer diepe plooien; naast zeer heldere, soms metaalachtige tinten, durfde hij donkere, grijze en zelfs zwarte schaduwen aanbrengen, hetgeen men bij Rubens en zijn volgelingen nooit te zien krijgt; waar Theodoor Van Loon voor de schaduwpartijen dikke, zware verflagen gebruikte, vergenoegde hij zich met zeer fijne, zelfs doorschijnende verflagen voor de hel belichte onderdelen.

Dat herinnert er aan dat Theodoor Van Loon o.m. een wel bepaalde eigenheid van de Vlaamse schilderstraditie getrouw is gebleven, nl. de gewoonte om de verst gelegen voorwerpen van een voorstelling eerst te penselen en dan, geleidelijk, de voorwerpen die meer en meer op de voorgrond komen: daarvan kan men zich hier overduidelijk vergewissen door middel van de bisschopsstaf, waarvan de dunne verflaag, van boven tot beneden, de grijze hemel, de kerk, de aarde en zelfs de plantjes laat doorschemeren.

Uit al deze en nog vele andere karakteristieken van zijn stijl, o.m. de toepassing van de wazige sfumato-techniek, de overname van gemaniëreerde gebaren, en de verdeling van het licht over diverse punten van de compositie, kan men besluiten dat Theodoor Van Loon veeleer thuishoorde bij de Italiaanse dan bij de Vlaamse barokkunst. Het ligt niet in onze bedoeling de waarde van Theodoor Van Loon door dik en dun te willen opschroeven: men kan zelfs zwakheden opmerken in zijn schilderijen, zoals, in dit geval, het veel te lange rechterbeen van de zwevende engel.

Maar één verdienste kan men hem niet ontzeggen: zohaast Rubens, in 1610, terugkwam uit Italië en in onze gewesten spoedig de Rubeniaanse barok opdrong aan de ganse School van Antwerpen en zelfs aan de ganse Zuidelijke Nederlanden, was Theodoor van Loon, de enige die, in de mate van het doenbare, de de Romeinse barok trouw is gebleven. Dat verleent aan zijn œuvre een originaliteit die men bij al zijn Vlaamse tijdgenoten tevergeefs zou gaan zoeken. Zijn beste verwezenlijkingen, zoals de zes Maria-taferelen in de kranskapellen te Scherpenheuvel, tonen aan hoezeer hij het liefst bij de kunst van Caravaggio aanleunde. Voor andere, hoofdzakelijk latere werken, zoals de 'Maria-Hemelvaart' op het hoogaltaar in dezelfde basiliek te Scherpenheuvel, nam hij Dominichino tot voorbeeld. Maar in de meeste gevallen trachtte hij zich eenvoudig te schikken naar de toenmalige, Italiaanse schilderkunst in het algemeen.