Onbekend(e) Meester(s) - Isabella van Bourbon

In de halfduistere kooromgang van de O.-L.-V.-kathedraal, achter het hoogaltaar, ligt - eenzaam en droomschoon - een vrouwelijke gestalte met gevouwen handen : het beeld van Isabella van Bourbon.

Eens was zij de tweede gemalin van de graaf van Charolais, de latere Bourgondische hertog Karel de Stoute (1433-1477). Zij mocht zich ook zijn nicht heten, als dochter van de hertog van Bourbon en van een zuster van hertog Filips de Goede. Karel en Isabella waren gehuwd te Rijsel op 30 oktober 1454 en er kwam daarbij helemaal geen Bourgondische schittering te pas. Toch werd die echtverbintenis, uit staatsbelang gesloten, een succes op het menselijk vlak. Waarschijnlijk dank zij Isabella, want het stug en opvliegend karakter van Karel bleef voor niemand een geheim.

Beter nog dan door het hier behandelde beeld, waarvan het aangezicht helaas door houwen geschonden werd tijdens de godsdienstonlusten in de 16de eeuw, kunnen wij de persoonlijkheid van de jonge Isabella benaderen dank zij een portret van een onbekend meester, bewaard in het Museum voor Schone Kunsten te Gent. De prinses draagt hierop de zogenaamde 'hennin', de hoge kegelvormige punthoed met sluier. De oren blijven geheel ontbloot. Voorhoofd en slapen zijn onthaard want een hoog, bol voorhoofd was mode, betekende schoonheid. Daaronder verschijnt een pittig, ovaal gezichtje met aandachtige ogen, een ondeugende wipneus, een vrij sensuele mond met gevulde lippen. Een fraai halssnoer tooit de slanke hals.

Zeker vertoont het beeld in de O.-L.-V.-kathedraal er gelijkenis mee, maar daar schijnt het hoofd breder, omdat het niet door een 'hennin' verlengd wordt en de haren los vanonder een diadeem uitvloeien. Isabella moet een opgeruimd en verdraagzaam karakter bezeten hebben en het is bekend hoe vaak zij met succes verzoenend optrad bij soms hoog oplaaiende geschillen tussen hertog Filips en zijn zoon Karel, twee hoewel zéér verschillende toch even onbuigzame heersersnaturen. Men kan zich daarom voorstellen hoeveel beide mannen, ieder op zijn manier, van Isabella hebben gehouden. Zij schonk Karel trouwens het enig kind, dat hij uit zijn drie huwelijken zou hebben : Maria van Bourgondië, geboren te Brussel op 13 februari 1457.

Men staat hier dus voor een kunstwerk dat plastisch groter indruk maakt, wanneer men het niet enkel van opzij in profiel, maar ook van bovenaf kan bekijken. Dan wordt men méér getroffen door de magistrale beheersing van de materie. En men vraagt zich af : wie sneed het model in hout en wie goot het zo meesterlijk in brons ?

Mag men inderdaad niet aannemen, dat hier twee meesters aan het werk zijn geweest, zoals later zelfs drie bij het praalgraf van Maria van Bourgondië (zie Openbaar Kunstbezit in Vlaanderen, 1964, nr 27). Voor het hier behandeld beeld heeft men wel eens aan Jacob van Gérines gedacht, maar die was in 1464 reeds overleden. Dat het Brabants werk is lijkt ons stijlcritisch wel vast te staan. Namen kunnen enkel met zekerheid uit succesrijk archiefonderzoek naar voren komen.

Voor altijd zal het praalgraf de bronzen 24 beeldjes van de sokkel moeten missen, de zogenaamde rouwdragers of ploranten ('pleurants', plorannen). Het waren evenwel geen echte rouwdragers : zij stelden de voorvaderen van de prinses voor. Van het geheel kan men zich nog een voorstelling maken dank zij een anonieme gravure uit 'Notitia marchionatus sacri Romani imperii...' van Jacques Le Roy (1678). Daarop blijken nog drie beeldjes overgebleven na de troebelen van de 16de eeuw. Ook die drie waren op het einde van de 18de eeuw verdwenen. Maar... op het einde van de 17de eeuw (1681) doken 10 van de 24 beeldjes op te Amsterdam.

Ze werden in 1691 door die stad aangekocht. Ze bevinden zich thans in het Rijksmuseum, eertijds bekend als de zgn. 'gravenbeeldjes'. Het duurde lang en vroeg veel studie en gepolemiseer eer uitgemaakt kon worden dat ze bij de graftombe van Isabella van Bourbon hoorden en niet bij die van Lodewijk van Male met vrouw en dochter, in 1455 te Rijsel, of bij die van Johanna van Brabant en Willem I, in 1458 te Brussel opgericht.

Beide praalgraven verdwenen sindsdien en zijn nog slechts uit iconografische documenten bekend. Beide waren gemaakt op last van Filips de Goede door de Brusselse geelgieter Jacob van Gérines, het laatste met o.m. de medewerking van Rogier van der Weyden voor de polychromie. Het bleek dat acht van de tien figuren van het Rijksmuseum in spiegelbeeld gekopieerd zijn naar die van Rijsel, met aanpassingen, die een meer ingetogen karakter aan het geheel verleenden.

Maar een absolute stijleenheid zal het geheel daardoor wel niet verkregen hebben. Het is, in het Rijksmuseum, de grote verdienste van Jaap Leeuwenberg geweest uiteindelijk klaarheid in deze ingewikkelde zaak te hebben gebracht en al de personages te hebben geïdentificeerd, mede dank zij inlichtingen ingewonnen bij het Stadsarchief te Antwerpen. Maar dat is een lang verhaal buiten onze eigenlijke opdracht.

Hoe kwam het hier besproken beeld nu op zijn huidige plaats? Na de Franse revolutie, in 1797, werd de St.-Michielsabdij als nationaal goed verkocht. Het lichaam van Isabella, bewaard in een loden kist, was in december 1796 door vrome handen ontvoerd, maar de durvers werden op straat verrast. Het stoffelijk overschot werd dan naar het stadhuis gebracht en uiteindelijk in de daar toen nog bestaande kapel geborgen. Toen deze afgeschaft werd haalde men het lichaam weg. Het verdween spoorloos.

Het ligbeeld van het praalgraf werd bestemd voor het museum, op te richten bij de Academie in het voormalig klooster van de Minderbroeders (nu nog Kon. Acad. v. Sch. Kunsten). Vandaar werd het eerst véél later naar de O.-L.-V.-kathedraal overgebracht. Het ligt er wat verborgen en te weinig bezoekers gunnen het een nochtans verdiende aandacht. Want van de aristocratische metalen grafplastiek, waarvan zoveel verdween, is dit laat-Gotisch beeld in zijn nobele eenvoud een uiterst belangrijk kunstrelict met een boeiende historische achtergrond.