Jan van Steffeswert - Heilige Catharina

Uit 1508 kennen we een beeldhouwwerk, het hoofd voorstellend van St.-Jan, gelegen op een schaal. Op de rand van de schaal kan men lezen: 'Jan Bieldesnider van Weerd'. De naam is gevolgd door dezelfde driehoek met ster, met een kruis bekroond en horizontaal doorstreept. Uit 1509 kennen we een beeld van Maria Magdalena dat naast hetzelfde merkteken de naam 'Jan van Weerd' draagt. Op de madonna in de stralenkrans uit de dom van Aken dd. van 1524, staat 'Jan Bieldesnider' geschilderd en is hetzelfde merkteken aangebracht.

Jan van Steffeswert werkte dus in het Prinsbisdom Luik in een periode waarop die gebieden door oorlogen en plunderingen erg geteisterd, zich trachtten te herstellen. Luik, het centrum van het Maasland, was in 1468 door Lodewijk XI van Frankrijk en Karel de Stoute van Bourgondië, belegerd, leeggeplunderd en uitgemoord. De stad werd op enkele kerken en kloosters na, met de grond gelijk gemaakt.

In 1477, met de dood van Karel de Stoute werd het wat rustiger maar inmiddels hadden de legers die de streek doorkruisten het leven in het gehele gebied verlamd. Vijftiende-eeuwse kunstwerken uit het Maasland zijn als gevolg van de plunderingen en de vernielingen schaars zodat weinig daarover bekend is. De Maaslandse kunst van de 14de eeuw had een nogal archaïserend karakter en dat is ook een algemeen kenmerk van wat in de aanvang van de 16de eeuw gemaakt werd, vooral juist in het gebied waar Jan van Steffeswert werkzaam was, het gebied waar de beide Limburgen elkaar raken.

Dat gebied lag tussen het Gelderse gebied in het noorden, dat ook in de 16de eeuw belangrijker was dan het middendeel van het Prinsbisdom, tussen het Rijngebied in het oosten dat zowel naar traditie en eigentijdse produktie erg naar voor komt, het Luikse in het zuiden dat zich herstelt en vooral het Brabantse met Antwerpen, Mechelen en Brussel die zeer belangrijke centra van houtsculptuur blijven tijdens de periode waarin Jan van Steffeswert werkte.

Voor zich uitstarend en steunend op een zwaard, staat voor ons een rustige rijzige gestalte, die zonder moeite haar schijnbaar te zware kroon draagt. Een groot boek rust op haar linkerhand en op de plooienbundel die onder de linkerhand samenkomt.

Aan haar linkervoet ligt Keizer Maxentius waarvan hoofd, linkerarm en een deel van de rug zijn afgebeeld. De beeldhouwer heeft geen probleem gemaakt van de realiteit, maar in de plaatsing van de keizer een zuiver plastische oplossing gezocht. Dat het linkerbeen van de heilige tot bijna aan de knie geen plaats heeft omdat de keizer die plaats inneemt heeft de beeldhouwer niet gestoord. Dit bewijst wel dat de beeldhouwer plastisch, als beeldhouwer, dacht. Het gehele lichaam van de figuur is ten overstaan van de hoogte van de gestalte veel te smal, de armen, vooral de voorarmen zijn anatomisch veel te kort, de benen veel te lang. Dat stoort evenwel niet omdat de beeldhouwer met een in brede plooien vallend bovenkleed het beeld een allure geeft van grootsheid en statigheid.

Compositorisch gezien is het beeld zeer eenvoudig opgebouwd; een verticale van rechterschouder over het rechterbeen tot op de schoen staat tegenover een minder sterk doorlopende verticale van de samenkomende zomen van het bovenkleed onder de linkerarm tot op het hoofddeksel van de keizer. Tussen deze twee verticalen slingert de sierlijke S-lijn, gevolg van het steunen op één been. Het boek en de figuur van de keizer vormen compositorisch het tegenwicht van het buiten het beeld staande zwaard waarop de figuur steunt. Het beeld blijft vanwaar men het ook bekijkt gevangen binnen een monumentaal aandoend blok.

De beeldhouwer was zeker geen beginneling die dit alles stuntelig deed. In datgene wat eens een zwaar blok eikenhout was heeft hij holten, welvingen, hoeken, lijnen, allerhande vormen op een plastisch zeer verantwoorde manier aangebracht zodat het beeld, los van zijn figurale voorstelling en ondanks de neogotische en naar onze smaak verstarde en wansmakelijke beschildering, een statige verovering van de ruimte is geworden, waarin de kenmerken, die het gehele oeuvre van Jan van Steffeswert dragen, niet worden doorbroken. Het blijft een wat stroef realisme, dat tussen gotiek en renaissance, in een uit sculpturaal oogpunt nog te weinig bekend gebied gesitueerd kan worden.