OKV2021+
De nieuwe opstelling van het Lam Gods in de Sacramentskapel van de Sint-Baafskathedraal zal voor velen een herademing zijn. Wie het veelluik nog zag in de Vijdkapel waarvoor het gemaakt werd, heeft altijd moeite gehad met de bunker in de Villakapel waarin het de laatste decennia om veiligheidsredenen verbannen was. Dat is voorbij. Het meesterwerk kan nu weer in een religieuze ruimte bewonderd worden, zij het in een andere kapel dan de oorspronkelijke.
Dit is overigens niet het enige dat veranderd is. Eindelijk kan de polyptiek ook weer open en dicht. In de Vijdkapel gebeurde dit door een personeelslid van de kathedraal dat om de zoveel minuten de zware vleugels met de hand opende of sloot. In de Villakapel bleef het open staan in zijn hermetisch gesloten aquarium. De buitenpanelen vormden geen eenheid meer. De boodschap van de engel richtte zich niet langer tot Maria maar verdween ergens in de ruimte.
Voorbeeld van een beschadigd en gerestaureerd detail van het eredoek achter Maria. Het röntgen beeld, rechts, is het beeld van een verwarde en beschadigde toestand met lacunes en restauraties, maar ook resten van de tekst op een banderol. Sint-Baafskathedraal, Gent
Voortaan gaat het veelluik tweemaal per dag open of dicht, mechanisch, zonder menselijke tussenkomst. Wie er getuige van is, zal wellicht verbaasd zijn. De luiken openen niet in een keer maar in vier verschillende stappen: eerst een voor een de luiken van het onderste register, daarna die van het bovenste. De beide registers worden niet langer als een gefixeerd geheel behandeld maar als twee verschillende onderdelen. Ook daarmee is een oorspronkelijke situatie hersteld waarvan weinigen zich bewust waren. Sommige bronnen wijzen op een ruimte tussen beide registers waardoor ze als twee afzonderlijke veelluiken beschouwd kunnen worden. Pas in de twintigste eeuw kwamen ze op elkaar te staan als een aaneengeklonken geheel. De nieuwe opstelling heeft de ruimte tussen beide registers hersteld en daarmee ook hun autonomie, zonder de eenheid van het geheel te doorbreken.
Doorslaggevend voor de onafhankelijkheid van beide registers was de ontdekking van Hélène Verougstraete in 2010 dat de oorspronkelijke tekst op de eredoeken achter Maria en Johannes dankzij de röntgenfotografie te lezen is en niet uit fantasietekens bestaat, zoals sinds meer dan een eeuw gedacht werd. Zij ontcijferde de tekst toen, met de hulp van Bernard Coulie voor de twee laatste tekens. Omdat deze tekst, volgens haar lectuur, het sterfjaar van Lubrect (Hubert) vermeldt (1427), moeten deze panelen van de hand van Jan zijn. Dit impliceert dat Jan een retabel heeft toegevoegd aan de opzet van zijn inmiddels overleden broer.
In deze bijdrage besteden we eerst aandacht aan het opschrift en aan de eredoeken achter Maria en Johannes de Doper in het bovenste register waarop het opschrift voorkomt. We richten ons hierbij op de afbeelding en de tekst maar ook op de techniek van het 'gegoten brokaat' die de schilder gebruikte om de eredoeken weer te geven. We proberen de betekenis van deze eredoeken en het opschrift te plaatsen binnen de context van de hele iconografie en trekken hieruit de evidente conclusies voor de verdeling van het werk tussen Hubert en Jan van Eyck.