Het kasteel van Gaasbeek

Haar ontstaan dankte zij aan een akkoord tussen de zonen van Hendrik I; de oudste volgde zijn vader op als Hendrik II, de jongste verkreeg de heerlijke rechten in een gebied in het zuidwesten van het hertogdom dat het "Land van Gaasbeek" zou worden.

Dat Gaasbeek het centrum werd van de nieuwe heerlijkheid valt op basis van verscheidene gegevens te verklaren. Ten eerste was Gaasbeek een goed verdedigbare site in de Brabantse enclave tussen Vlaanderen en Henegouwen. Op de tweede plaats kreeg de hertog hier een kans om zijn rechten te vrijwaren tegenover de abdij van Nijvel, die in het gebied uitgestrekte domeinen bezat. En ten slotte was het een zet om het gezag van de Brabantse opperheer duidelijk te stellen tegenover de machtige familie van Aa, die gronden en heerlijke rechten bezat in Lennik, Sint-Pieters-Leeuw, O.L.V.-Lombeek en enkele andere plaatsen die onder Gaasbeek ressorteerden.

Het territorium van de nieuwe heerlijkheid omvatte van in het begin de dorpen Gaasbeek (aanvankelijk een gehucht van Lennik, zonder eigen kerk), Sint-Kwintens- en Sint-Martens-Lennik, Vlezenbeek, Sint-Laureins-Berchem, Oudenaken, Dilbeek, Itterbeek, Sint-Martens-Bodegem en Strijtem. Godfried van Leuven overleed in 1254. Zijn zoon, Hendrik van Leuven, verleende zijn onderdanen in 1284 de zogenaamde "Keure van Gaasbeek". Voor de inwoners van het gebied betekende de geschreven wettekst ongetwijfeld een vorm van bescherming tegen willekeur van gerechtsdienaars of van de heer zelf. Voor de heer hield zij echter ook een bevestiging van zijn heerlijke macht in, niet alleen tegenover zijn onderdanen, maar ook tegenover de oude rivalen, met name de abdij van Nijvel en de heren van Aa.

De keure bevat een aantal bepalingen in verband met de veiligheid, de bescherming van personen en eigendom, de rechtsprocedure en eventueel machtsmisbruik door de justitie van de heer. Maar de klemtoon ligt toch wel op de artikelen die de macht van de heer verduidelijken. De hogere, middelbare en lagere rechtsmacht, die hij onbeperkt bezat, maakten hem tot de onbetwiste heerser in zijn gebied. De schandpaal op het Gaasbeekse dorpsplein en de galg, tussen Vlezenbeek en Sint-Pieters-Leeuw opgesteld, waarschuwden voortaan "al die hier storet rust ende vrede". Het volgende jaar, in 1285, stierf Hendrik in Spanje, in de rangen van het Franse leger dat tegen Aragon optrok. Dat zijn zoon Jan (van Leuven) nog minderjarig was, kon niet beletten dat Gaasbeekse troepen, aangevoerd door baljuw Willem Pipenpoy, zich in 1288 verdienstelijk maakten in de Slag van Woeringen, waar hertog Jan I het Brabantse machtsoverwicht tussen Maas en Rijn bekrachtigde. Jans zuster, Beatrijs, die hem in 1325 opvolgde, stond de heerlijkheid Gaasbeek af aan haar neef Willem van Horne.