Hiëronymus Bosch - De Heilige Hiëronymus in gebed

Beide bij de aanvang van deze eeuw verworven door 'De Vrienden van het Museum', zijn het twee der allerbelangrijkste werken van Hiëronymus Bosch, 'De Kruisdraging' en 'De Heilige Hiëronymus in gebed' die thans de rechtmatige trots uitmaken van het Museum voor Schone Kunsten te Gent. 'De Kruisdraging' werd reeds in de eerste jaargang van 'Openbaar Kunstbezit' toegelicht door Prof. Valentin Denis.

Van het leven van Hiëronymus Bosch weten we niet veel af. Laten wij er alleen aan herinneren dat hij, geboren te 's Hertogenbosch omstreeks 1450 en in diezelfde stad in 1516 overleden, nauwelijks de jongere is van Hugo van der Goes en Hans Memling, tijdgenoot van Gerard David en Leonardo da Vinci, en niet zoveel ouder dan Quinten Metsijs en Barend van Orley. Alles wijst er op dat hij nooit zijn geboortestad verliet, stad waar hij, vermoedelijk in het atelier van zijn vader Anton van Aken zelf, tot schilder werd opgeleid.

Zijn voorstellingswereld, stijl en kleurentaal waren nochtans totaal nieuw en door niets in de schilderkunst van het einde der XVe eeuw aangekondigd. De Vlaamse en Hollandse meesters die hem voorafgingen, evenals zijn tijdgenoten schilderden immers allen volgens de middeleeuwse tradities, trouw de lessen van een Van Eyck of een Van der Weyden in praktijk brengend. Hun werk was een daad van devotie en bevatte vrome lering.

Hiëronymus Bosch daarentegen doet eerder beroep op de intelligentie dan op het gevoel, op het dogma eerder dan op de devotie, op de angst voor het kwaad eerder dan op de betrachting van het goede. Zonder zich van God af te keren, wendt hij zich toch bij voorkeur tot de schepping, tot de natuur, tot de mens van wie hij eerder de gebreken dan wel de deugden in beeld brengt.

En zo hij in zijn vroegste werk door een kennelijk streven naar treffende volume- en materieweergave nog dicht bij de primitieven staat, merkt men toch dat hij weldra deze betrachtingen verlaat en aan zijn composities en landschappen en aan alles wat ze leven doet, een totaal nieuwsoortig uitzicht verleent, onstoffelijk en behorend tot het rijk van de droom, indien niet tot dat van de nachtmerrie.

Op het Gentse schilderij stelde Bosch zijn patroonheilige voor, in gebed in het binnenste van een grot op de grond uitgestrekt, met gesloten ogen mediterend over het crucifix dat hij in de armen houdt. De afgelegde mantel en kardinaalshoed wijzen er op dat hij afstand gedaan heeft van alle zelfgevoel en ijdelheid.

Bosch plaatste hem niet in de traditionele dorre woestijn maar wel midden in een symbolische en mystieke woestenij, van de rest van de wereld en van het gemakkelijke leven gescheiden door een opeenstapeling van monsterachtige rotsen en door een helse, behekste plantengroei, te midden van slijmerig ongedierte, kleverige reptielen en zich aan de bronnen der tovenarij lavende kikvorsachtigen.

Rondom de heilige niets dan symbolen van en toespelingen op het kwaad... Achter hem ligt, als een monster met opengesperde muil, een gevelde boomstronk, het beeld van de duivel, volgens het evangelie 'steeds op verslinden uit', een monster op welks takvormige hoornen een uil en een mees zijn gezeten, het beeld van de strijd tussen goed en kwaad. Voorts, vóór hem, drijvend op het stilstaand en verraderlijk water van een poel, een vreemdsoortige vrucht, een soort van wereldbol of enorme rode aalbes, hol, verscheurd en met doornen doorstoken, beloerd door de leeuw, ongetwijfeld het symbool van de overwinning door de biddende eremijt behaald op de wereld en de ketterij.

Een angstaanjagende boom, met in de verbeelding van de kunstenaar ontstane wanstaltige aanwassen - de boom des kwaads - domineert de schuilplaats van de heilige en draagt in zijn takken een enorm nest, waarin de wijfjesraaf een ei uitbroedt onder het waakzaam oog van de raaf, het middeleeuwse symbool van de verstokte zondaar. Maar hoe demonisch en weerzinwekkend al deze helse gewassen, behekste bloemen, verpeste wateren en kruipende, maar met diamanten, parels en flonkerende edelstenen bezette dieren ook mogen zijn, toch bewondert men onweerstaanbaar hun weergaloze plastische schoonheid.