De tentoonstelling De figuur of de weerspiegeling van de ziel in het Musée de Flandre belicht de diverse aspecten van het thema in de Vlaamse schilderkunst van de zestiende en de zeventiende eeuw: religieuze portretten, mythologische figuren, portretstudies, portretten voor het hof en de burgerij, personages in genrestukken. Dit themanummer van Openbaar Kunstbezit Vlaanderen benadert de thematiek van de tentoonstelling vanuit vier invalshoeken.
Als inleiding vertrekken we in de vijftiende eeuw, toen in Vlaanderen, onder invloed van de Moderne Devotie, heel veel devotieschilderijen worden gemaakt. Het is opmerkelijk te zien hoe schilders Christus, Maria en andere personages uit de Bijbel een gezicht geven zonder te kunnen steunen op ook maar één bron. Er ontstaan stereotypes zoals de Mater Dolorosa en de Ecce Homo. Het afbeelden van het Jezuskind in de armen van zijn moeder is voor kunstenaars een hele uitdaging. Vlaamse schilders durven te kiezen voor vernieuwing, zoals Joos van Cleve die de mollige kindjes Jezus en Johannes afbeeldt in een innige omhelzing. De tentoonstelling laat zien wat de typische kenmerken zijn van de Vlaamse portretschilderkunst in de zestiende en zeventiende eeuw. Hoe kunstenaars kiezen voor het busteportret in driekwart, bijvoorbeeld, waardoor de verleiding tot idealisering afneemt en de ware aard van het personage in de verf wordt gezet.
Vervolgens flaneren we door de mode in de zeventiende eeuw. Hoewel weinig portretten in de tentoonstelling het model ten voeten uit voorstellen, toch onthullen details heel veel over kledinggebruiken. In het begin van de eeuw overheerst de Spaanse mode. Molensteenkragen, hoepels, ropa’s… Het is oogverblindend mooi maar streng, het zit strak en knelt. Later geeft de Franse mode de toon aan. Ze is losser, zonniger en frivoler. Zelfs een decolleté mag nu.
Dan kijken we naar een bijzonder interessant aspect van de portretschilderkunst: de studiekoppen. Frans Floris zou in de eerste helft van de zestiende eeuw de eerste zijn die voor de vele bestellingen in zijn atelier systematisch studiekoppen schilderde op paneel. Frans Pourbus de Jonge kopieert die praktijk voor de portretten van zijn prinselijk cliënteel. In de zeventiende eeuw neemt het aantal studies en schetsen toe dankzij de spectaculaire groei van bestellingen. Schitterende werken van Rubens, Van Dyck en Jordaens illustreren dat in de onafgewerkte studiekoppen de hand van de ware grootmeester te herkennen is.
Ook het genreschilderij met taferelen uit het dagelijkse leven, ten slotte, zet de vindingrijkheid van de Vlaamse schilders in de verf. De tentoonstelling groepeert werken met een beperkt aantal personages waarbij hun gezichten alle aandacht krijgen. De luitspeler die Theodoor Rombouts capteert op het moment dat die zijn instrument stemt, een jongetje dat een smeulend stuk hout aanblaast door Adam de Coster, de wankele drinkebroers à la Adriaen Brouwer geschilderd door Joos van Creasbeeck, de spinster van David Ryckaert III, de fascinerende lachende oude vrouw door Jan van de Venne… Stuk voor stuk zijn het sprekende voorbeelden van hoe de Vlaamse schilders de menselijke ziel weten te doorgronden.
