Hoe ambitieus en veelomvattend kan een intentieverklaring wel niet zijn? Toen Flor Van Reeth, Felix Timmermans en Ernest Van der Hallen in de loop van april 1924 op het Lierse Begijnhof bijeenkwamen en er de beweging De Pelgrim stichtten, wilden zij niets minder dan de kerkelijke kunst vernieuwen en de moderne massacultuur indammen.
Huib Hoste, Zonnebeke. Westtoren (detail), Universiteitsarchief KU Leuven
De Pelgrim is een genootschap. Zij zijn met twaalf, zoals Christus en zijn apostelen, en bereid om op kruistocht te trekken voor hun idealen. Die zijn katholiek, dus universeel, als je het woord etymologisch beschouwt. Zij vinden dat de tijd er rijp voor is. 1924 is inderdaad het tijdstip waarop het modernisme aan dynamiek verliest. In eigen land komt het abstracte avontuur tot een roemloos einde. Het is eigenlijk in zijn korte bestaan een marginaal fenomeen gebleven. De humanitaire idealen worden door de feiten ingehaald. De grote wereldrevolutie lijkt verderaf dan ooit. Het expressionisme verliest zijn scherpe kantjes. Het gevaar van een zielloze vervlakking is niet denkbeeldig.
“Retour à l’ordre”, of terug orde op zaken stellen, klinkt het uit traditionalistische hoek. De kerkelijke overheid staat al lang afwijzend tegenover elke zweem van moderniteit. Samen met de oude waarden worden traditionele kunstformules opnieuw aangedragen. Voor de wederopbouw na de Groote Oorlog wordt teruggegrepen naar de zoveelste voorspelbare variant van neogotiek en neoromaans.
De Pelgrims zetten zich af tegen die goedkope, uitgeleefde vorm van religieuze kunst die denigrerend bestempeld wordt als ‘bondieuserie’, of zoeterige kitsch die - spijtig genoeg - welig tiert. Eigentijdse projecten zoals dat van architect Huib Hoste (1881-1957) voor de wederopbouw van het verwoeste Zonnebeke worden tegengewerkt. De kruisweg van Albert Servaes (1883-1966) voor een kerkje in Luithagen wordt door de kerkelijke overheid verketterd.
Meer dan de individuele ontwikkeling van elke kunstenaar mikt De Pelgrim op een breed gedragen groepsgevoel, een gemeenschappelijk streven naar een religieus ideaal en de vertaling ervan in kunstuitingen die tegelijk toegankelijk en kwalitatief zijn. Heel bewust wil De Pelgrim ingaan tegen de vervlakking die de massamaatschappij bedreigt, plastisch omschreven als “de tirannie van de drie F’s: Film, Foxtrot, Football”.
