Zoete stilte - De Christus- Johannesgroep

Waarom hielden de dominicanessen van Diessendorf omstreeks 1300 zoveel van deze voorstelling? Het beeld beantwoordde aan de mystieke neiging van die tijd om het geloof intens en emotioneel te beleven, zich te  vereenzelvigen met de menselijke lotgevallen van Christus. De apostel Johannes stond van oudsher bekend als de lievelingsleerling, de vertrouweling die later ook een mystieke ziener werd als schrijver van de Apocalyps. Tijdens het Laatste Avondmaal zou hij aan Christus’ borst hebben gerust. De apostel Johannes verwoordde het zo: “Een van de leerlingen, zijn naaste tafelgenoot, rustte aan het hart van Jezus: het was de leerling van wie Jezus hield.” Dat moment van eenheid en vertrouwen zien we hier. Al eeuwenlang werd dit moment ook geïnterpreteerd als een symbool van de innige relatie tussen Christus en de schouwende ziel van de religieuze. Kortom, de kloosterzusters zagen hier hun liefde voor Christus en Zijn liefde voor hén aanschouwelijk en ontroerend voorgesteld, in het koor van hun kerk.

De emotionele kracht van het beeld was zo groot, dat het problemen veroorzaakte. In het klooster werd van oudsher ook Johannes de Doper vereerd, de profeet die Christus had gedoopt in de Jordaan. Meer een doener dan een denker of een mysticus. Ook van De Doper bezat het klooster een eikenhouten beeld, minder sprekend dan de Christus-Johannesgroep, wellicht ook gesneden door Meester Heinrich von Konstanz (nu bewaard in het Musée des Arts Décoratifs in Parijs). Er ontstonden twee partijen onder de zusters, de bewonderaars van Johannes de Evangelist of evangelisterinnen en de aanhangers van De Doper of baptisterinnen. Een zuster, Claranna van Hochenberg, zou De Doper op zijn feestdag 24 juni zelfs brutaalweg een houten knecht hebben genoemd. De benedictijnse historicus Gabriel Bucelin (1599-1681) schreef in de zeventiende eeuw dan weer dat hij als tweejarig kind van een dodelijke ziekte genas doordat zijn moeder hem meenam naar het beeld ...

Meester Heinrich kende oudere voorbeelden van het thema, maar onder invloed van de beginnende internationale gotiek maakte hij de voorstelling compact (er is geen open ruimte meer tussen Christus en Johannes) en teder. Elk vormelijk element verwijst naar eenheid: Johannes’ hoofd rust letterlijk op Christus’ hart. De plooien van hun beider gewaden neigen naar elkaar, over hun knieën lijken hun mantelzomen golvend door te lopen. Hun verstrengelde rechterhanden vormen een brug en Christus’ linkerarm omvat zonder aarzeling Johannes’ schouder. Johannes’ pose toont op de meest onbevangen manier zijn overgave en geluk: “verzogen und versofen” (verzadigd en verzaligd), zoals de dominicaanse mysticus Heinrich Suso (1295-1366) schreef.

Tot in september 2027 zal Johannes rust aan de borst van Christus te zien zijn op de tentoonstelling Publiekslievelingen: drieënveertig stukken uit de collectie Mayer van den Bergh zijn honderd meter verder ondergebracht in het Antwerpse Maagdenhuis. Wanneer de verbouwing van het Museum Mayer van den Bergh voltooid zal zijn, keert de beeldengroep terug naar zijn vertrouwde omgeving. In afwachting daarvan kunnen we opnieuw frontaal voor de Christus-Johannesgroep plaatsnemen en langzaam de harmonie ervan tot ons laten doordringen, de wiegende lijnen, het effect van intense rust en uitnodigende, zoete stilte. Het is niet moeilijk om de verwondering van de eerste toeschouwers te begrijpen, na te voelen hoe dit werk hen aangreep; het is zelfs niet moeilijk om door de meesterlijke handenarbeid van Heinrich von Konstanz heen nog de boom te vermoeden die hij misschien zelf ooit uitkoos, de notelaar in het landschap die voorbestemd was tot een wonderlijke reis.