Gillis Mostaert - Christus door Pilatus aan het volk getoond

Het schilderij dat ons bezighoudt wordt in de oudere literatuur beschreven als de voorstelling van een passiespel op de Grote Markt te Antwerpen, door Gillis Mostaert geschilderd in opdracht van de stedelijke magistraat, die uit piëteit een konterfeitsel van het voor de slopershamer bestemde oude stadhuis wilde bewaren. Laten we elk van die beweringen aan een nader onderzoek onderwerpen.

We stellen vooreerst vast, dat ze grotendeels berusten op een gravure bestemd voor de 'Annales Antverpiensis', van Papebrochius (1700). Die gravure geeft hetzelfde stadsgezicht weer als het schilderij, maar onder weglating van het passiegebeuren, in dit geval de veel afgebeelde scène uit het Evangelie, waarin verhaald wordt hoe Pilatus de gevonniste Christus aan het volk toont. De prent in kwestie, blijkens het onderschrift door Henri Causé naar een schilderij van 'Mostart' gegraveerd, draagt als titel : 'Vetus Curia Antverpia sicut stetit usq. ad annum 1564', d.w.z. 'het oude Antwerpse raadhuis zoals het er tot in 1564 stond'. Op de prent is het grondplan getraceerd van het nieuwe stadhuis, dat tot op heden de Grote Markt siert.

Ook op het stuk van de auteur worden we klaar en duidelijk door de gravure ingelicht: 'Mostart pinxit'. Aangezien echter de prent een kleine honderdvijftig jaar later werd gegraveerd dan het schilderij, op een tijdstip dat de naam Mostaert niet veel meer dan een begrip was geworden, mogen we er niet te veel bewijskracht aan toekennen. Bij het ontbreken van een signatuur op het werk of van enig document inzake het auteurschap zijn we aangewezen op de stilistische vergelijking met werken van de kunstenaar waarvan de authenticiteit onbetwistbaar is. We hebben voldoende reden om aan te nemen dat met 'Mostart' wordt bedoeld Gillis Mostaert (we kennen ook Jan Mostaert, een Haarlems schilder die wel eens als een voorzaat van Gillis wordt beschouwd), over wie onze kennis spijtig genoeg niet ver strekt. Uit het 'Schilderboeck' (1604) van Karel van Mander leren we, dat Gillis en zijn tweelingbroer Frans geboren werden te Hulst, maar te Antwerpen woonden bij hun vader, die zelf een weinig belangrijk schilder was.

Opgeleid bij Jan Mandijn, een fantastisch schilder naar de trant van Hiëronymus Bosch, wordt Gillis in 1554 als meester in de Sint-Lucasgilde opgenomen. Hij stierf op gevorderde leeftijd in 1598. Van Mander vertelt nog, dat Gillis zeer bedreven en vindingrijk was in het schilderen van 'historiën' en figuren, dat hij niet zeer godsdienstig en evenmin erg Spaansgezind was. Over zijn grappenmakerij zou Van Mander wel een afzonderlijk boek hebben kunnen vullen: zo maakte hij een Avondmaal, waarbij gevochten werd (!), en een Laatste Oordeel waarop hij zelf met nog iemand anders zat te triktrakken in de hel.

Zoals Lucas van Leyden in zijn Ecce Homo-gravure een fantastisch renaissancedecor met oosterse elementen aanwendde, zo speelt bij Mostaert het bijbels gebeuren zich af op een realistisch beschreven marktplein te Antwerpen. Het hoeft niet te betekenen dat we daarom zouden te doen hebben met de uitbeelding van een passiespel, waarin het verhaal uit het Evangelie op aanschouwelijke wijze door een toneelgroep wordt gedramatiseerd. De anachronistische weergave van gebeurtenissen uit de Schrift werd immers niet als storend ervaren in een tijd die nog nauwelijks de beschouwing van het verleden in een historisch perspectief kende.

De op het marktplein samengeschoolde menigte is samengesteld uit vogels van wel zeer diverse pluimage. Naast inheems geklede burgers, Spaanse soldaten en officieren onderscheidt men vooral Turken in wijde mantel en met tulband, sommigen te paard, en bereden Romeinse krijgers. Links vooraan, op de rug gezien, schrijdt een vrouw met een naakt kind aan haar zijde: naar haar kleding en typisch hoofddeksel te oordelen een zigeunerin. Rechts vooraan worden de twee moordenaars, die met Christus de kruisdood zullen sterven, door krijgsknechten weggevoerd. In de personages uiterst rechts kan men de portretten vermoeden van de opdrachtgever met zijn zonen. Men kan zich terecht de vraag stellen, in hoever een hekelende bedoeling aan een dergelijke voorstelling ten grondslag ligt. De associatie van het passietoneel met het Antwerpse raadhuis doet op zijn minst als bevreemdend aan en maakt het onwaarschijnlijk, dat de stedelijke magistraat als opdrachtgever is opgetreden.

Samenvattend kunnen we besluiten, dat er zich omtrent dit schilderij heel wat problemen voordoen. Het is misschien niet kwaad dat de toeschouwer, hoezeer ook in bewondering voor de artistieke kwaliteiten, toch even het bestaan van die problemen in acht neemt : zijn ontvankelijkheid voor het zuiver kunstzinnige zal er niet onder lijden, wel integendeel.