Anoniem Vlaams Meester - Portret van Jan zonder Vrees

Jan zonder Vrees, tweede hertog van Bourgondië uit het huis van Valois, graaf van Vlaanderen, van Artesië en van Franche Comté, oudste zoon van Filips de Stoute en van Margaretha van Male, werd geboren te Dijon op 28 mei 1371. De 12e april 1385 - hij voert dan de titel van graaf van Nevers en is niet eens volle veertien jaar - huwt hij met Margaretha, dochter van Albrecht van Beieren, graaf van Henegouwen, Holland en Zeeland.

In 1404 volgt hij zijn vader als hertog van Bourgondië op en in 1405 erft hij van zijn moeder de graafschappen Vlaanderen, Artesië en Franche Comté. Aldus wordt hij binnen de tijdspanne van één jaar vorst over een territorium dat aanzien wordt als het machtigste van het toenmalige West-Europa. Hij sterft een gewelddadige dood onder de hand van zijn vijanden, die hem op 10 september 1419 vermoorden op de Yonne-brug van Montereau.

Al is dit portret dan niet te rekenen tot het œuvre van een der grootmeesters der Vlaamse Primitieven, het is daarom niet minder interessant. Het is ontegensprekelijk knap van uitvoering, al bemoeilijken talrijke kleine overschilderingen een juist oordeel. Het is sterk geconstrueerd in zijn pyramidale opbouw en het heeft distinctie door de geraffineerde harmonie der sobere kleuren. De rozige oker van aangezicht en handen licht zuiver op tegen het zachte bruin van de pelsen kraag en de manchetten, en contrasteert helder tegen het doffe zwart van het bovenkleed. Het tere blauw van de strakke achtergrond zindert fel tegen de sombere vlek van de scherp omlijnde gestalte, waar, midden in het zwart, het heftige rood van de mouw der cotte broeierig gloeit en waarin het giftige geel, op de polsband en op het wapenkleed, als met schitterende lichtschilfers over het geribde oppervlak rimpelt.

Wellicht trancheren het geel en het rood wel iets te hevig in de harmonie van gedempte tonen, zodat ze de blik van de beschouwer haast onweerstaanbaar van het gelaat wegtrekken en naar beneden voeren. Dit dient men echter niet direct als een zwakheid in de kleurencompositie te beschouwen. Veeleer beantwoordt zulks aan de bedoeling van de kunstenaar, die, door de aandacht op het wapenkleed te vestigen, de beschouwer de identiteit en de hoge status van de geportretteerde kenbaar maakt. Wat op het eerste gezicht onbeholpen lijkt is dus in feite een weldoordacht compositieëlement.

Moeilijker dan het definiëren der picturale kwalitei­ten, is het een oordeel te vellen over de waarde van het schilderij als portret. Van een portret verwacht men vanzelfsprekend in de eerste plaats dat het gelijkend is. Van een goed portret verwacht men echter ook dat de kunstenaar zich niet beperkt heeft tot een nuchtere beschouwing van zijn model, om dit in een volkomen objectiviteit weer te geven. Men stelt als eis dat hij uit de tekens van gelaat, houding en gebaren de taal van het karakter laat spreken.

Over de gelijkenis kan men zich, vijf en een halve eeuw na het overlijden van de uitgebeelde persoon, natuurlijk nog bezwaarlijk uitspreken. Men kan enkel vaststellen dat de onderhavige voorstelling volledig aansluit bij de andere ons overgeleverde portretten van Jan zonder Vrees, hoewel deze allemaal in meerdere of mindere mate onderlinge verschillen vertonen.

Over de psychologische benadering kan men zich, ook na verloop van een zo grote tijdspanne, gemakkelijker uitspreken, zij het niet zonder enig voorbehoud wegens het gevaar voor interpretatie.

Op het krachtig gemodelleerde gelaat schijnen in het zachte spel van licht en schaduw uiteenlopende karaktereigenschappen in mekaar te vervloeien. De sterke, vooruitspringende neus, de krachtige, scherpe kin en de dunne lijn van de samengeknepen lippen getuigen van wilskracht en starre onverzettelijkheid. Deze hardheid wordt echter onmiddellijk verzacht door de diepe plooi bij de mondhoek, waarin een beginnend spotlachje trilt, dat een superieure minachting voor alles en iedereen verraadt. Vanonder de halfgeloken oogleden glijdt de blik naar een onbestemd punt in de verte, daarbij als het ware wantrouwend elk contact met de beschouwer vermijdend. Kleine zenuwrimpeltjes in de ooghoek en de nauwelijks merkbaar opgetrokken neusvleugel verraden de inwendige onrust van de hertog. Dezelfde karaktereigenschappen stralen trouwens uit de ganse figuur met de fiere houding van de gestrekte rug, het hautain gebaar van het geheven hoofd, de suggestie van isolement in de gesloten omtrekslijn, waarbinnen de figuur gevangen schijnt, het nerveuze spel der spitse vingers. 

De kroniekschrijver Olivier de la Marche noteerde over Jan zonder Vrees dat 'hij bekend stond als zeer dapper en grootmoedig, en dat hij een sluw man was, argwanend en achterdochtig. Hij vertrouwde niemand en daarom was hij altijd gewapend onder zijn kleren'. Wanneer we in die karakterisering de grootmoedigheid veeleer begrijpen als een wens vanwege de auteur, die zijn lofprijzingen beloond hoopt te zien, en we vervangen haar door hooghartigheid, een eigenschap waarvan de hertog bij talloze gelegenheden blijk gaf, dan valt op hoezeer de beoordeling van de schrijver convergeert met de uitbeelding van de schilder.

Al kan men zich dan slechts in voorzichtige termen over het portret uitspreken, dit kan men bij deze vaststelling toch wel bevestigen: het werk beantwoordt ongetwijfeld aan het beeld dat men zich rond het midden der 15e eeuw van deze beruchte hertog had gevormd.