Aguillon, Huyssens en Rubens - Sint-Carolus-Borromeuskerk

Driehonderdvijftig jaar geleden, op zondag 12 september 1621, werd te Antwerpen met grote pracht en praal een kerk gewijd, die een unieke plaats inneemt in de geschiedenis van de bouwkunst van onze gewesten. Oorspronkelijk werd ze Sint-Ignatiuskerk geheten, en maakte ze deel uit van het professiehuis van de jezuïeten. Ze was de eerste kerk ter wereld die de stichter van de Orde tot «patroonheilige» kreeg. Na afschaffing van de kloostergemeenschap in 1773 werd ze een parochiekerk; sindsdien werd ze Sint-Carolus-Borromeuskerk genoemd.

Het ontstaan van deze kerk is eng verbonden met de geschiedenis van de jezuïeten te Antwerpen. In 1562 hadden ze er hun intrede gedaan, maar het zou nog tot 1585 duren eer ze in de Scheldestad vaste voet verkregen. Van dan af kende de kloostergemeenschap een steeds stijgende bloei, en tijdens de regering van de Aartshertogen Albrecht en Isabella groeide ze uit tot een zeer voornaam centrum van geestelijk en wetenschappelijk leven in de Zuidelijke Nederlanden. Toen ook moet stilaan het denkbeeld gerijpt zijn om in de onmiddellijke nabijheid van het jezuïetencollege in de Korte Nieuwstraat - dat achteraf het professiehuis van de Vlaams-Belgische Provincie van de Orde zou worden - een nieuwe, grote kerk te bouwen, die de oude huiskapel zou vervangen, en die tevens door haar indrukwekkend uitzicht als een onmiskenbaar «zinnebeeld van het triomferend Katholicisme in het Antwerpen van de eerste helft van de 17e eeuw» (M. Sabbe) zou gelden.

Op al de tijdgenoten heeft de nieuwe kerk een diepe indruk gemaakt. In tal van reisverslagen van buitenlanders en beschrijvingen door stadsgenoten wordt eenstemmig de lof van deze «marmeren tempel» bezongen. De Engelse estheet John Evelyn roemt hem als een «luisterrijk, prachtig en glorierijk gebouw, buiten en binnen heel en al ingelegd met marmer...». En een ander auteur besluit zijn beschrijving met de opmerking: «Deze jezuïeten bezitten waarachtig hun hemel op aarde». Dit nu beantwoordde zeker aan de bedoelingen van deze geestelijken, die precies in de geest van de contrareformatie (katholieke hervorming) van het kerkgebouw de afstraling van het Hemels Jeruzalem wilden maken. Hierdoor stelden zij zich lijnrecht, tegenover de calvinisten die in hun tempels een uiterste soberheid betrachtten.

Veel van de pracht die destijds de bezoekers in verrukking bracht is, helaas, verloren gegaan in een brand die in 1718 het schip en de zijbeuken totaal vernielde. Bij de heropbouw ervan, grotendeels in de oorspronkelijke vorm, werden minder rijke materialen verwerkt. Ook heeft de tand des tijds iets van de glans en praal doen tanen. Maar de imposante voorgevel, het koor en de zijkapellen, die aan de vernieling ontsnapten, geven ons toch nog een treffend beeld van de rijkdom aan materialen die hier ten toon werd gespreid.

Ook de slanke toren, die achter het koor werd opgetrokken, betekent iets nieuws in onze architectuur. Prof. Dr. Stan Leurs schreef er treffend als volgt over: «De toren van Sint-Carolus is spijts zijn bescheiden afmetingen de mooiste baroktoren in Vlaanderen, en wel een der mooiste in heel de wereld... De architect legt hier een buitengewone zin voor plasticiteit aan de dag... Heerlijk is de bekroning: de uitsprongen van de balustrade in 't midden van elke zijde kondigen de cylindrische lantaarn aan met haar keurige «Venetiaanse» openingen. Deze is afgedekt door een zwierige stenen koepel welke met zijn licht ellipsachtig profiel, zijn reeks dakkapellen aan de aanzet en zijn keurig lantaarntje als bekroning in het teken staat van een verfijnde dynamiek...». Prof. Leurs besluit met de opmerking, dat deze sierlijke toren slechts volgens de aanwijzingen van een geniaal meester kan zijn ontstaan, «welke moeilijk iemand anders dan Rubens kan zijn geweest».

Met deze laatste zinssnede raken wij een zeer omstreden probleem aan, nl. dit betreffende de architect van de Antwerpse jezuïetenkerk. In de 18e eeuw, en zelfs nog een hele tijd later, gold Rubens als de bouwmeester van de «marmeren tempel». Toen omstreeks het begin van onze eeuw de talrijke, nog grotendeels in het kerkarchief bewaarde ontwerpen nader werden bestudeerd, kwam men tot het besluit dat het auteurschap eerder aan twee jezuïeten moest worden toegeschreven, nl. aan de rector François Aguilon zelf, die inderdaad verantwoordelijk schijnt te zijn voor het grondplan en misschien ook voor de algemene architecturale structuur, en aan broeder Peter Huyssens, die de verdere uitwerking van de projecten en de leiding van de werken op zich nam.