Middeleeuwse oorkondes schetsen bont beeld van het leven in de Lage Landen

Archiefdocumenten kunnen je een rilling van historische directheid schenken. Je leest iets, je raakt iets aan dat eeuwenoud is, je ziet het geschrift van een verdwenen klerkenhand, je leest in het document de namen van de mensen voor wie dit document is opgesteld en die het als eersten hebben vastgehouden, bekeken, gekoesterd, zorgvuldig bewaard. Wanneer het document in kwestie een stichtingsoorkonde is, kun je ervaren hoe de faam van die stichting als een sneeuwbal is aangegroeid door de eeuwen – of weggesmolten.

Een tijd terug bezocht ik de restanten van de Sint-Baafsabdij in Gent, – fragmenten van pandgangen, torens, tuinen, refter – om er het schilderij Mijn Guernica van Koen Broucke (1965) te zien ontstaan. Hoe bijzonder is het dan om te vernemen dat er een document uit het jaar 819 bewaard bleef, waarin Lodewijk de Vrome de immuniteit van de Sint-Baafsabdij bekrachtigt, zoals die door zijn vader Karel de Grote was ingesteld. Anno Domini 819! Met het originele zegel van de keizer.

Karel de Grote had bepaald dat alle abdijen in zijn rijk de regel van Benedictus van Nursia moesten volgen. De Latijnse stichtingsoorkonde van de Sint-Salvatorsabdij van Ename, waarin graaf Boudewijn V en gravin Adela van Vlaanderen de abdij in 1063 schenken aan abt Walterus, is een van de oudste grafelijke documenten op dit gebied. De gravin stichtte overigens eerder al de benedictinessenabdij van Mesen, het eerste vrouwenklooster in het graafschap, waar ze na het overlijden van haar echtgenoot zelf intrad. Boeiend is dat de oorkonden van paus Alexander II en van de bisschop van Kamerijk, die de stichting van de Sint-Salvatorsabdij bevestigen, eveneens bewaard bleven en samen een goede inkijk bieden in alles wat er zoal nodig was om in de elfde eeuw een benedictijnerabdij te stichten. De ivoren kromstaf van de abten van Ename en de Codex van Ename, met gedichten van monnik Martijn van Torhout, prijken samen met de drie oorkondes op de Topstukkenlijst.

Boudewijns broer Robrecht I werd op zijn beurt graaf van Vlaanderen en stichtte in 1089 het seculier kapittel van Sint-Donaas in Brugge – een kapittel dat beroemd bleef omdat eeuwen later een carrièrekanunnik zich samen met de Madonna, Sint-Joris en Sint-Donaas liet vereeuwigen door Jan van Eyck. Het Latijnse document heeft een bijkomende waarde door de vele plaatsnamen uit de omgeving van Brugge, die hierin voor het eerst opgetekend staan.

Margaretha van Constantinopel volgde in 1244 haar zuster Johanna op als gravin van Vlaanderen. In een oorkonde van 1252 verdedigde zij de mannelijke tegenhangers van de begijnen, de begarden, in Brugge. De begarden leefden als lekenbroeders in kleine gemeenschappen en stamden vaak uit het stedelijke milieu van de wevers. Ze bleven een omstreden groep, verdacht van ketterse neigingen. Uiteindelijk gingen zij meestal op in de derde orde van de franciscanen of dominicanen. Margaretha’s oorkonde is een zeldzaam document over deze weinig bekende groep.

Duitse orde

De kruisridderordes ontstonden tijdens de kruistochten en ook zij lieten in onze regio belangrijke stichtingen na. Hugues de Pierrepont, bisschop van Luik, bevestigde in een oorkonde van 1221 dat de edelman Godfried van Zoutleeuw een leengoed in Alden Biesen schonk aan de broeders van de Duitse orde. Die Duitse orde was in 1190 gesticht voor de kust van het Heilig Land, ten tijde van de belegering van Akko. Alles begon daar met een geïmproviseerd veldhospitaal onder de zeilen van een schip. De landcommanderij Alden Biesen is intussen een cultureel begrip in onze regio en de Duitse orde bestaat ook nog, in tegenstelling tot hun collega’s de Tempeliers. Ook in Mechelen kon de Duitse orde zich vestigen, dankzij schenkingen van de heren van Mechelen, uit de familie Berthout. Hieruit groeide de commanderij Pitzemburg. In een document laat de heer van Mechelen aan zijn familieleden weten dat hij gronden (onder andere in het Waverwoud) heeft geschonken aan de broeders van de Duitse orde, toen hij zich in Dumyât (Damietta, Egypte) bevond met de kruisvaarders. Een schenking die een spannend ridderverhaal à la Ivanhoe van Sir Walter Scott zou kunnen inspireren.

De jongste oorkonde stamt uit 1446 en is een vidimus (‘wij hebben gezien en bevestigen’) van een ouder document, een pauselijke bul van Eugenius III uit 1444, waarin het klooster van de Broeders van het Gemene Leven in Gent (en ruimer, een gemeenschap van zusters van het Gemene Leven in de kerkprovincie Reims) erkend wordt als een beschermde religieuze gemeenschap.

Daarna stond het toneel klaar voor de humanisten en hervormers van de zestiende eeuw, waarbij Desiderius Erasmus – een oud-leerling van de broeders aan hun Latijnse school in Deventer – de spits zou afbijten.